ĐGH BÊNÊĐICTÔ XVI
Ngày 04/06/2008
Giáo lư về thánh Giáo Hoàng Grêgôriô Cả
Anh chị em thân mến,
Vào buổi gặp gỡ thứ tư hôm nay, Cha muốn trở lại khuôn mặt vĩ đại của thánh Giáo hoàng Grêgôriô Cả để tŕnh bày một vài điểm sáng trong giáo huấn phong phú của ngài. Mặc dù rất nhiều việc gắn liền với nhiệm vụ Giám mục Rôma, ngài đă để lại cho chúng ta nhiều tác phẩm trong đó Giáo hội đă múc lấy trong những thế kỷ sau đó. Ngoài những lá thư c̣n giữ được mà tuần rồi Cha có nói đến là khoảng 800 lá, Grêgôriô c̣n để lại cho chúng ta những bài giải thích Kinh thánh, trong đó nổi tiếng là tác phẩm "Bàn về luân lư trong sách ông Gióp", các "bài giảng về sách ngôn sứ Êdêkien", "các bài giảng về Tin mừng". Cũng c̣n có một tác phẩm quan trọng có tính hạnh các thánh, là "Các cuộc Đối thoại", Grêgôriô viết để hướng dẫn hoàng hậu dân lombardi là Thêodeline. Tác phẩm chính và nổi tiếng nhất là "Luật Mục vụ" mà ĐGH viết vào đầu triều đại của ngài với mục đích chính xác là vạch ra một chương tŕnh hành động.
Khi muốn duyệt qua các tác phẩm này, trước hết chúng ta phải ghi nhận rằng trong các bút tích của ḿnh giáo hoàng Grêgôriô không bao giờ cho thấy người lo lắng đề ra giáo lư của ḿnh, sự độc đáo của ḿnh. Ngài muốn phản ánh giáo huấn truyền thống của Giáo Hội, Người chỉ muốn là miệng của Chúa Kitô và của Giáo Hội Chúa trên con đường phải theo để đến với Thiên Chúa. Thí dụ điển h́nh là các chú giải Kinh thánh của ngài. Ngài là người say mê đọc Kinh Thánh, ngài tŕnh bày không chỉ bằng lư thuyết: ngài nghĩ rằng người kitô hữu không chỉ rút ra những hiểu biết lư thuyết về Kinh thánh mà nhất là lương thực hàng ngày cho linh hồn, cho đời sống con người trên trần gian này. Thí dụ, trong "các bài giảng về sách ngôn sứ Êdêkien", giáo hoàng Grêgôriô nhấn mạnh trên nhiệm vụ này của Kinh Thánh: nghiên cứu Kinh Thánh chỉ để làm thoả măn ham muốn hiểu biết có nghĩa là nhượng bộ chước cám dỗ của kiêu căng và có nguy cơ rơi vào lạc giáo. Sự khiêm tốn trí thức là luật đầu tiên đối với những ai t́m đào sâu các thực tại siêu nhiên khởi sự từ Sách Thánh. Dĩ nhiên sự khiêm tốn không loại bỏ việc học hỏi nghiêm chỉnh, nhưng để cho nó có lợi về mặt thiêng liêng và cho phép thực sự đào sâu văn bản thánh, th́ ḷng khiêm nhường là không thể thiếu. Chỉ với thái độ nội tâm đó mới có thể thực sự lắng nghe được và nhận ra tiếng Chúa. Đàng khác, khi liên quan tới Lời Chúa, th́ hiểu biết thôi không là ǵ cả, nếu nó không dẫn đưa tới hành động. Trong "các bài giảng này về sách ngôn sứ Êdêkien" người ta cũng t́m thấy kiểu nói đẹp theo đó "người giảng dạy phải thấm bút vào máu của con tim ḿnh; như thế mới tới được tai của tha nhân". Khi đọc các bài giảng này chúng ta thấy Đức Giáo Hoàng Gregorio đă thực sự viết chúng với máu của con tim người, và v́ thế người nói với chúng ta cả ngày nay nữa.
Giáo hoàng Grêgôriô cũng khai triển đề tài trong tác phẩm "Bàn về luân lư trong sách ông Gióp". Theo truyền thống giáo phụ người duyệt xét ư nghĩa văn bản Kinh thánh trong ba chiều kích của nó là nghĩa đen, nghĩa bóng và nghĩa luân lư. Nó là ba chiều kích của một ư nghĩa duy nhất của Kinh thánh. Grêgôriô ưu tiên rơ ràng cho nghĩa luân lư hơn. Trong viễn tượng đó, ngài đề nghị tư tưởng của ḿnh qua vài cặp ư niệm ư nghĩa như: biết-làm, nói-sống, hiểu biết-hành động, qua đó người gợi lại các khía cạnh của cuộc sống con người, chúng phải bổ túc cho nhau, nhưng đôi khi lại kết thúc bằng cách đối kháng nhau. Grêgôriô nói tiếp, lư tưởng luân lư luôn luôn hệ tại chỗ thực hiện một sự hài ḥa thấm nhập giữa lời nói và việc làm, tư tưởng và dấn thân, cầu nguyện và tận tụy với các bổn phận trong bậc sống của ḿnh: đó là con đường giúp hiện thực sự tổng hợp và đó là Thiên Chúa xuống trong con người và con người được nâng lên tới chỗ đồng dạng với Thiên Chúa. Như thế Đức Giáo Hoàng Grêgôriô Cả vạch ra cho tín hữu đích thực một chương tŕnh sống toàn diện; v́ thế tác phẩm "Bàn về luân lư trong sách ông Gióp" đă trở thành một loại Tổng luận luân lư Kitô giáo vào thời Trung cố.
"Các bài giảng về Tin mừng" cũng rất quan trọng và rất đẹp. Bài giảng đầu tiên Đức Grêgôriô nói trong đền thờ thánh Phêrô vào Mùa Vọng năm 590, vài tháng sau khi được bầu làm Giáo Hoàng; và bài giảng cuối cùng trong đền thờ thánh Laurent vào Chúa Nhật thứ hai sau lễ Chúa Thánh Thần Hiện Xuống năm 593. Đức Giáo Hoàng giảng cho dân chúng trong các nhà thờ, nơi người cử hành "các lễ trạm" – là các cử hành cầu nguyện đặc biệt trong các mùa ”mạnh mẽ” của năm phụng vụ - hay trong lễ các vị tử đạo mà các nhà thờ được dâng kính. Nguyên lư linh hứng gắn liền các hoạt động đó được tóm gọn trong từ "người giảng dạy": không phải chỉ có thừa tác viên của Chúa, mà mỗi Kitô hữu đều có nhiệm vụ trở thành "nhà giảng thuyết", về những ǵ đă kinh nghiệm của chính ḿnh, và noi gương Chúa Kitô loan báo tin vui cứu độ cho mọi người. Chân trời của dấn thân này là thời cánh chung: chờ đợi mọi sự được thành toàn trong Chúa Kitô là một tư tưởng thường hằng của Đức Giáo Hoàng Grêgôriô Cả, và kết cục trở thành lư do linh hứng của từng tư tưởng và hoạt động của ngài. Từ đó nảy sinh ra lời nhắn nhủ liên tục không ngừng tỉnh thức và dấn thân làm những việc lành.
Văn bản có cấu trúc nhất của Đức Grêgôriô Cả có lẽ là Luật Mục Vụ, được biên soạn trong các năm đầu triều đại của ngài. Trong đó Đức Grêgôriô muốn đề cập tới gương mặt của vị Giám mục lư tưởng, là thầy dạy và là người dẫn đắt đoàn chiên. Trong mục đích này, ngài minh giải nhiệm vụ nặng nề của vị mục tử của Giáo Hội và các bổn phận liên hệ: v́ thế những người không được mời gọi không được kiếm t́m chức vụ này một cách hời hợt; trái lại những người đă lănh nhận nhiệm vụ này mà không suy tư chín chắn, th́ luôn cảm thấy lo sợ trong tâm hồn. Lấy lại đề tài người ưa thích, Giáo hoàng Grêgôriô khẳng định rằng vị Giám Mục trước hết phải là "người giảng dạy" tuyệt diệu; v́ Giám mục phải là như thế, điều đầu tiến là phải nêu gương cho người khác và có cung cách hành xử trở thành điểm tham chiếu cho tất cả mọi người. Một hành động mục vụ hữu hiệu đ̣i buộc vị Giám Mục phải biết các thính giả của ḿnh và thích ứng các lời giảng dạy đối với hoàn cảnh của từng người: Đức Giáo Hoàng Grêgôriô dừng lại để minh giải các thành phần tín hữu khác nhau với các nhận xét bén nhọn và chính xác, khiến cho những người đă coi tác phẩm này là một khảo luận tâm lư. Từ đó, người ta hiểu rằng Đức Grêgôriô thực sự biết đàn chiên của ḿnh và nói về tất cả cho mọi người cùng thời và trong cùng thành phố với ngài.
Tuy nhiên vị Giáo hoàng Cả nhấn mạnh trên bổn phận của vị Chủ Chăn mỗi ngày phải thừa nhận sự bần cùng của ḿnh, để tính kiêu ngạo không khiến cho việc lành đă chu toàn tan biến trước mắt Đấng Thẩm Phán tối cao. V́ thế chương cuối cùng của tác phẩm "Luật Mục vụ" nói về sự khiêm nhường: "khi cảm thấy thỏa măn v́ đă đạt được nhiều nhân đức, th́ phải nghĩ đến các thiếu sót của ḿnh và hạ ḿnh xuống. Thay v́ nh́n điều thiện đă làm được, th́ nền nh́n điều ḿnh đă lơ là không làm". Tất cả những chỉ dẫn qúy báu này cho thấy thánh Grêgôriô có ư niệm rất cao trong việc săn sóc các linh hồn, mà người định nghĩa là ars artium - nghệ thuật của các nghệ thuật. Cuốn ”Luật Mục Vụ” thành công tới độ đă mau chóng đă được dịch ra tiếng Hy lạp và tiếng Anglo-saxon.
Trong tác phẩm khác là "Các cuộc đối thoại" cũng rất có ư nghĩa. Trong tác phẩm này, Đức Grêgôriô ngỏ lời với bạn của ngài là thầy sáu Phêrô đă xác tín rằng các thói tục đă bị băng hoại thối nát nên không c̣n có các thánh như trong qúa khứ nữa. Nhưng Đức Grêgôriô chứng minh ngược lại cho thấy sự thánh thiện luôn là điều có thể, cả trong những thời đại khó khăn. Người trưng dẫn cuộc sống của các người đồng thời hay mới qua đời ít lâu được coi như thánh, dù chưa được phong thánh. Tŕnh thuật với các suy tư thần học hay thần bí đi kèm, làm nên văn bản hạnh các thánh đặc biệt, có khả năng làm say mê các thế hệ độc giả. Chất liệu được kín múc từ các truyền thống sống động của dân chúng và có mục đích xây dựng và giáo huấn, lôi cuốn sự chú ư những người đọc về một loạt các vấn đề như là như ư nghĩa phép lạ, việc giải thích Kinh Thánh, sự bất tử của linh hồn, sự hiện hữu của hỏa ngục, việc miêu tả cuộc sống đời sau. Cuốn thứ II hoàn toàn dành cho gương mặt của thánh Biển Đức thành Nursie và là chứng tích cổ xưa duy nhất liên quan tới thánh nhân mà vẻ đẹp thiêng liêng trong bản văn này thật rơ nét.
Trong chủ ư thần học, Grêgôriô triển khai trong các tác phẩm của ḿnh, ngài đă tương đối hóa qúa khứ, hiện tại và tương lai. Điều quan trọng nhất đối với ngài là là toàn thể lịch sử cứu độ tiếp tục trải đài qua các khúc quanh đen tối của thời đại. Trong viễn tượng này, thật là ư nghĩa khi ngài chen vào giữa tác phẩm "Bàn về luân lư trong sách ông Gióp" một loan báo về việc trở lại của các Thiên thần: dưới mắt ngài, một sự kiện tạo nên sự tiến triển của Nước Thiên Chúa mà Kinh thánh nói đến; v́ thế, thật là chính đáng khi ngài nói đến điều này khi chú giải sách thánh. Theo ngài, các vị lănh đạo cộng đoàn Kitô hữu phải dấn thân không ngừng nghỉ để đọc lạii các biến cố dưới ánh sáng của Lời Chúa: trong ư nghĩa này mà Đức Giáo hoàng Cả cảm nhận bổn phận phải hướng dẫn các chủ chăn cũng như tín hữu trên hành tŕnh thiêng liêng bằng việc đọc lectio divina được chiếu sáng và cách cụ thể, được gợi hứng trong bối cảnh cuộc sống của ḿnh.
Trước khi kết luận, thật là cần thiết để nói ngắn gọn về các tương quan mà Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả với các thượng phụ Antiochia, Alexandira và Constantinopoli. Đức Grêgôriô Cả luôn nhận biết và tôn trọng quyền của các vị, cùng tránh những chuyện dẫm chân lên nhau khi không can thiệp vào chuyện nội bộ. Nếu trong bối cảnh lịch sử thời đó thánh Grêgôriô có chống lại tước "đại kết" của Đức Thượng Phụ Constantinopoli, không phải v́ ngài muốn hạn chế hay phủ nhận quyền chính đáng của Đức Thượng Phụ mà chỉ v́ lo lắng cho sư hiệp nhất của Giáo Hội hoàn vũ. Đức Grêgôriô Cả hành động với xác tín thâm sâu rằng rằng sự khiêm nhường phải là nhân đức nền tảng của mọi Giám Mục, nhất là của một Thượng Phụ. Đức Giáo Hoàng Grêgôriô đă chỉ là một đan sĩ đơn sơ trong con tim, và v́ thế người chống lại mọi tước hiệu lớn. Người chỉ muốn là "đầy tớ của các đầy tớ Thiên Chúa" - servus servorum Dei. Kiểu nói này do người sáng chế ra không chỉ là một kiểu nói đạo đức ngoài miệng, nhưng diễn tả cách sống và cung cách hành xử của ngài. Đức Grêgôriô Cả bị đánh động tận cơi ḷng sự khiêm nhường của Thiên Chúa trong Đức Kitô, Đấng đă trở nên tôi tớ của chúng ta, ngài đă rửa những bàn chân dơ bẩn của chúng ta. V́ thế, thật là chính đáng cho một Giám Mục phải phải noi gương khiêm nhường đó của Thiên Chúa và theo chân Đức Kitô. Ước muốn của ngài là sống đời đan sĩ, trong sự đàm thoại liên tục với Lời Thiên Chúa, nhưng do t́nh yêu của Thiên Chúa, ngài đă biết sống là một tôi tớ, một của mọi người trong một thời đại đầy dẫy những biến loạn và đau khổ. Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả cho ḿnh là "tôi tớ của các tôi tớ" và chính v́ lẽ này mà ngài trở nên vĩ đại và ngài cũng chỉ cho chúng ta biết tầm mức của sự vĩ đại đích thực.