ĐỨC GIÁO HOÀNG BÊNÊĐICTÔ XVI
Ngày 14/05/2008
Giáo lư về Giáo phụ Deny Arêôpagô
Anh chị em thân mến,
Trong các bài giáo lư về các Giáo phụ, hôm nay Cha muốn nói về một khuôn mặt của một nhà thần học thế kỷ thứ VI, không ai biết tên thật của ông nhưng biết ông dưới tên tác giả là Deny Arêôpagô. Với danh xưng này, ông cho rằng có liên quan đến biến cố ghi lại trong Thánh kinh mà chúng ta vừa nghe. Chương 17, sách Tông đồ công vụ, thánh Luca ghi lại biến cố thánh Phaolô giảng đạo tại Athêna cho một nhóm trí thức Hy lạp nhưng phần lớn trong số họ đă không chấp nhận và xa lánh cùng cười nhạo Phaolô. Tuy nhiên, thánh Luca cũng cho chúng ta biết có một vài người tiếp xúc với Phaolô và mở ra với đức tin. Thánh sử cho chúng ta biết hai người: đó là Deny, thành viên của Arêgôpagô, và một phụ nữ tên là Đamari. Khi tác giả của những cuốn sách của 5 thế kỷ sau, chọn mạo danh là Deny Arêôgagô, điều này muốn muốn nói rằng chủ ư của ông là dùng sự khôn ngoan Hy lạp để phục vụ cho Tin mừng, giúp gặp gỡ giữa nền văn hoá và tri thức Hy lạp với lời loan báo Đức Kitô; điều mà Deny muốn làm là tư tưởng Hy lạp gặp gỡ lời loan báo của thánh Phaolô; là người Hy lạp, ông muốn trở thành môn đệ của thánh Phaolô v́ thế là môn đệ của Đức Kitô.
Tại sao ông lại giấu tên ḿnh và chọn mạo danh? Một phần đă được trả lời là: ông muốn diễn tả chính xác ư định nền tảng của tư tưởng của ông. Dù vậy, có hai giả thiết về việc giấu tên và chọn mạo danh này. Giả thiết thứ nhất cho rằng với sự mạo danh này, những tác phẩm của ông sẽ đồng thời với thời của thánh Phaolô và ông muốn đưa vào phần giới thiệu văn chương của ḿnh một quyền bính tương đương với các tông đồ. Nhưng có một giả thiết khác đúng hơn là ông muốn làm một cử chỉ khiêm tốn. Ông không muốn làm vinh danh chính ḿnh, cũng không muốn tạo ra một dấu ấn riêng với những tác phẩm của ḿnh, nhưng ông chỉ muốn phục vụ cho Tin mừng, tạo ra một nền thần học của Hội thánh chứ không phải cho cá nhân và dựa trên chính ḿnh. Thật vậy, ông đă thành công xây dựng một nền thần học vào thế kỷ thứ VI nhưng lại không được biết đến như một trong các thần học gia của thời kỳ này: đó là một nền thần học ít mang dấu ấn cá nhân, tức là một nền thần học diễn tả một tư tưởng và một ngôn ngữ chung. Đó là một thời kỳ có nhiều cuộc tranh luận gắt gao sau công đồng Calcédoine. V́ thế, trong thư thứ VII, ông viết: "Tôi không muốn gây ra các cuộc tranh luận, tôi chỉ nói lên chân lư, tôi t́m kiếm chân lư". Chính ánh sáng của chân lư làm biến mất sự sai lầm và làm rạng lên những ǵ là tốt đẹp. Với nguyên tắc này, ông đă thanh tẩy tư tưởng Hy lạp và đặt nó vào tương quan với Tin mừng. Nguyên tắc này, ông đă khẳng định trong thư thứ VII của ông, thật sự là một cách nói của tinh thần đối thoại: không t́m kiếm những điều chia rẻ, nhưng t́m kiếm chân lư trong Chân lư tuyệt đối. Chính Chân lư chiếu sáng và làm biến mất những sai lầm.
Thần học của tác giả này có thể nói là "siêu cá nhân", thực sự là của Hội thánh vào thế kỷ thứ VI. Tại sao vậy? Denys Arêôpagô đă gặp tư tưởng Hy lạp mà ông dùng để phục vụ Tin mừng, trong những sách của Prolus, chết ở Athêna năm 485: Prolus thuộc trào lưu hậu Platon, một trào lưu tư tưởng đă biến triết học Platon thành một loại tôn giáo với mục đích sau cùng nhằm biện hộ cho tôn giáo đa thần Hy lạp và trở về với tôn giáo cổ Hy lạp, sau sự thành công của Kitô giáo. Ông muốn chứng minh rằng: trong thực tế, các thần linh là các sức mạnh hoạt động trong vũ trụ. Hệ quả là, người ta có thể cho rằng đa thần giáo th́ đũng hơn độc thần giáo với một Thiên Chúa duy nhất là Đấng Sáng tạo. Đó là một hệ thống lớn của các thần minh vũ trụ, của những sức mạnh huyền bí mà Prolus tŕnh bày cho chúng ta. Đối với Prolus, trong vũ trụ thần linh hoá, con người có thể t́m thấy con đường tới các thần linh. Tuy vậy, ông phân biệt những con đường cho những người đơn sơ nhưng không thể đạt tới tột đỉnh của chân lư; đối với họ, họ có thể thoả măn ngay cả có một vài nghi thức mê tín. Và những con đường dành cho những hiền nhân, họ phải thanh tẩy để đạt đến ánh sánh tinh tuyền.
Chúng ta thấy, tư tưởng này phản Kitô giáo một cách sâu xa. Nó là một phản ứng chống lại chiến thắng Kitô giáo. Một cách sử dụng Platon chống Kitô giáo, trong khi đó đă có việc sử dụng triết gia lớn này để tŕnh bày Kitô giáo. Và thật là thú vị khi mạo danh Denys đă dám sử dụng chính xác tư tưởng này để chứng ḿnh sự thật về Đức Kitô; biến đổi thế giới đa thần thành vũ trụ được Thiên Chúa tạo thành, trong sự hài ḥa. Trong vũ trụ của Thiên Chúa tất cả mọi sức mạnh đều chúc tụng Thiên Chúa. Và ông cho thấy sự hài ḥa lớn lao đó của vũ trụ: bản hoà tấu vũ trụ đi từ các seraphim cho tới các thiên thần và tổng lănh thiên thần, và từ con người và mọi thụ tạo đều phản ánh vẻ đẹp của Thiên Chúa và chúc tụng Người. Thế là ông biến đổi h́nh ảnh đa thần thành lời chúc tụng ngợi khen Đấng Tạo Hóa và các thụ tạo của Người. Chúng ta có thể khám phá ra các đặc thái chính trong tư tưởng của ông. Trước hết đó là một lời ca tụng của vũ trụ. Toàn thụ tạo nói về Thiên Chúa và ca khen Người. Thụ tạo là lời ca tụng Thiên Chúa, thần học của Denys Arêôgagô là một nền thần học phụng vụ: Chúng ta t́m thấy Thiên Chúa, khi chúc tụng Người chứ không phải chỉ trong lúc suy nghĩ về Người; và phụng vụ không phải là điều chúng ta đă làm và đă sáng chế để tạo nên kinh nghiệm tôn giáo trong một thời đại. Phụng vụ là một ca cùng với ca đoàn thụ tạo và bước vào chính thực tại vũ trụ. V́ thế, một cách chính xác phụng vụ Hội thánh trở thành rộng răi to lớn, nó trở thành sự kết hiệp của chúng ta với tất cả mọi loài thụ tạo. Ông nói rằng: không thể nói về Thiên Chúa một cách trừu tượng; nói về Thiên Chúa luôn luôn là hát ca chúc tụng Người với bản đồng ca của tất cả thụ tạo vang lên và cụ thể hóa trong lời ca phụng vụ. Tuy đây là một nền thần học vũ trụ, giáo hội và phụng vụ, nhưng nó cũng là cá vị các sâu xa. Denys Arêôgagô đă tạo ra đâu tiên nền thần học thần bí. Với ông từ thần bí (mystique) mang ư nghĩa mới. Cho tới thời đó các Kitô hữu dùng từ ”mysterion” để ám chỉ bí tích. Với ông từ thần bí có tính cách cá nhân và thân t́nh hơn: nó diễn tả con đường của linh hồn hướng về Thiên Chúa. Làm sao t́m thấy Thiên Chúa? Một lần nữa, chúng ta quan sát thấy một yếu tố quan trọng trong cuộc đối thoại của ông giữa triết học Hy lap và Kitô giáo, đặc biệt đức tin Kinh thánh. Xem ra những điều Platon nói và triết lư lớn nói về Thiên Chúa th́ rất cao và rất thật; ngày nay, người ta nói: Kinh thánh hơi "quê mùa", đơn giản;
nhưng đối với Denys th́ đây là điều cần thiết, v́ để chúng ta có thể hiểu rằng các ư niệm cao vời về Thiên Chúa không bao giờ đạt tới sự cao cả đích thật của Thiên Chúa; chúng luôn không phù hợp. Thật vậy, các h́nh ảnh đó giúp chúng ta hiểu rằng Thiên Chúa ở trên mọi ư niệm; trong sự đơn sơ của các h́nh ảnh chúng ta t́m thấy nhiều sự thật hơn trong các ư niệm. Chúng ta không có khả năng diễn tả gương mặt của Thiên Chúa. V́ thế, người ta nói rằng Denys đă làm một nền "thần phủ định". Chúng ta rất dễ dàng nói về những ǵ Thiên Chúa không là hơn là diễn tả thật sự Người thế nào. Chỉ qua những h́nh ảnh mà chúng ta có thể h́nh dung gương mặt thật của Thiên Chúa và một khía cạnh khác, khuôn mặt của Thiên Chúa thật cụ thể: đó là Đức Giêsu Kitô. Mặc dù Denys bước theo Prolus, tŕnh baỳ cho chúng ta thấy sự hài hoà của các ca đoàn thiên quốc theo cách có vẻ như là sự lệ thuộc lẫn nhau, đúng là con đường của chúng ta hướng về Thiên Chúa th́ rất xa lạ với Thiên Chúa. Cuối cùng, Denys cho thấy con đường dẫn đến Thiên Chúa là chính Thiên Chúa. Người đến gần chúng ta nơi Đức Giêsu Kitô. Và như thế một nền thần học lớn lao và thần bí cũng trở thành rất thực tế trong giải thích phụng vụ cũng như trong những giáo huấn về Đức Giêsu Kitô: với tất cả điều này, Denys Arêôpagô đă có một ảnh hưởng lớn trên trên tất cả nền thần học thời trung cổ và nhất là trên toàn nền thần học thần bí của Đông Phương cũng như Tây Phương. Nó được tái khám phá ra trong thế kỷ XIII đặc biệt với thánh Bonaventura, nhà thần học vĩ đại của ḍng Phanxicô. Trong thần học thần bí của ngài, đă t́m ra ch́a khoá để giải thích gia tài thật thiêng liêng vừa sâu sắc vừa đơn giản của thánh Phanxicô Assisi: t́nh yêu thấy rơ hơn lư trí. Nơi đâu có ánh sáng của t́nh yêu, th́ không có các bóng tối của lư trí. T́nh yêu trông thấy, t́nh yêu là con mắt, và kinh nghiệm trao ban cho chúng ta nhiều điều hơn là sự suy tư. Dù thế nào đi nữa, thánh Bonaventura sống điều này như thánh Phanxicô: chính kinh nghiệm của hành tŕnh rất khiêm tốn, rất thật, ngày qua ngày, cùng đi với Đức Kitô khi chấp nhận thập giá. Trong sự nghèo khó và trong khiêm hạ mà người ta cũng sống Giáo hội, có kinh nghiệm về Thiên Chúa là Đấng cao cả hơn kinh nghiệm đạt được nhờ suy tư: nhờ kinh nghiệm này, chúng ta đụng thật sự đến con tim của Thiên Chúa.
Ngày nay tư tưởng của Denys là mang tính thời sự mới: ông xuất hiện như một vị trung gian lớn trong cuộc đối thoại hiện đại giữa Kitô giáo và các nền thần học thần bí của Á châu. Các nền thần học này có đặc thái là xác tín rằng không thể nói Thiên Chúa là ai; mà chỉ có thể nói về Người trong các h́nh thái tiêu cực mà thôi; chỉ có thể nói về Thiên Chúa bằng cái ”không”, và chỉ khi bước vào trong kinh nghiệm của cái ”không” này chúng ta mới đạt tới Thiên Chúa. Chúng ta thấy ở đây một sự gần gũi giữa tư tưởng của Denys Arêôgagô và tư tưởng của các tôn giáo Á châu: ngày nay, ông có thể là một trung gian như ông đă làm giữa tư tưởng Hy lạp và Tin mừng. Như thế chúng ta thấy đối thoại không chấp nhận sự hời hợt. Chính khi bước vào trong chiều sâu của sự gặp gỡ với Đức Kitô, th́ khoảng không rộng răi cho cuộc đối thoại cũng mở ra cho chúng ta. Khi một người gặp gỡ ánh sáng chân lư, th́ nhận ra rằng nó là một ánh sáng cho mọi người; và khi đó các tranh luận biến mất, người ta có thể gặp gỡ nhau, và ít ra nói chuyện với nhau và tiến tới gần nhau. Con đường đối thoại là gần gũi Thiên Chúa nơi Chúa Kitô trong chiều sâu của cuộc gặp gỡ Người, trong kinh nghiệm về chân lư làm cho chúng ta mở ra với ánh sáng và giúp chúng ta đi tới gặp gỡ những người khác: ánh sáng của chân lư, ánh sáng của t́nh yêu. Sau cùng Denys nói với chúng ta: hăy dùng con đường của kinh nghiệm, kinh nghiệm khiêm tốn của đức tin, mỗi ngày. V́ thế, con tim chúng ta sẽ mở rộng và có thể thấy và chiếu sáng cho trí lư đế nó nh́n thấy vẻ đẹp của Thiên Chúa. Chúng ta hăy cầu nguyện với Chúa để Người giúp chúng ta hôm nay cũng biết sử dụng sự khôn ngoan của thời đại chúng ta để phục vụ Tin mừng khi khám phá sự mới mẻ của vẻ đẹp đức tin, sự gặp gỡ với Thiên Chúa trong Đức Kitô.
Lm. Tôma-Thiện Trần Quốc Hưng chuyển ngữ