ĐỨC GIÁO HOÀNG BÊNÊĐICTÔ XVI
Ngày 25.06.2008
Giáo lư về thánh Giáo phụ Maximô
Hôm nay Cha muốn giới thiệu một trong những gương mặt lớn của các Giáo phụ của Giáo hội Đông phương. Đó là thánh Maximô, đan sĩ mà truyền thống kitô giáo gán cho ngài danh hiệu "người tuyên tín" với ḷng can đảm, ngài đă biết làm chứng và "tuyên tín" qua đau khổ sự toàn vẹn đức tin của ngài vào Chúa Giêsu Kitô, Thiên Chúa thật và là người thật, là Đấng cứu độ thế giới. Maximô sinh tại Palestine, quê hương của Chúa vào khoảng năm 580. Ngay từ ngày c̣n bé ngài đă được hướng dẫn vào cuộc sống đan tu và học Kinh Thánh, qua các tác phẩm của giáo phụ Origène, là vị thầy lớn vào thế kỷ thứ III đă "quy định" cho truyền thống chú giải của trường phái Alexandria.
Từ Giêrusalem Maximô chuyển sang Constantinopoli, nhưng v́ các cuộc xâm lăng của quân rợ nên lại tị nạn bên Phi châu. Tại đây ngài nổi tiếng can đảm bảo vệ giáo lư chính truyền. Maximô không chấp nhận giảm thiểu nhân tính của Đức Kitô. Thời đó có giáo thuyết cho rằng Đức Kitô chỉ có một ư chí là ư chí của Thiên Chúa. Để bảo vệ tính duy nhất của bạn vị, những người này không chấp nhận nơi Đức Kitô không có ư chí con người. Điều này thoạt đầu xem ra tốt đẹp v́ trong Đức Kitô chỉ có một ư chí. Thế nhưng, thánh Maximô hiểu ngay rằng như thế là phá hủy mầu nhiệm cứu rỗi, v́ một nhân tính không có ư chí, một con người không có ư chí th́ không phải là một người thật, mà là một người què quặt. Và như thế con người Giêsu Kitô đă không phải là một con người thật, và không sống thảm cảnh làm người hệ tại chính xác trong việc khó khăn hoà hợp ư chí của chúng ta với chân lư về sự hiện hữu. Và như thế, Giáo phụ Maximô mạnh mẽ khẳng định mạnh mẽ rằng Kinh Thánh không cho thấy một con người qùe quặt, không có ư chí, mà cho thấy một con người thật toàn vẹn: Thiên Chúa, nơi Đức Giêsu Kitô, đă thực sự chấp nhận sự toàn vẹn của con người, ngoại trừ tội lỗi, và như thế cũng có một ư chí con người. Điều này thật rơ ràng: hoặc Đức Kitô là người, hoặc không là người. Nếu là người, th́ cũng có một ư chí.
Thế nhưng có một vấn nạn nảy sinh: người ta không thể định nghĩa như thế theo một kiểu nhị nguyên sao? Người ta không thể đi tới để khẳng định hai nhân cách trọn vẹn bao gồm lư trí, ư chí và t́nh cảm sao? Làm sao để vượt qua sự nhị nguyên, bảo vệ sự toàn vẹn của hữu thể người và cũng là bảo vệ sự duy nhất bản vị của Đức Kitô không phải là một người bị tâm thần phân lập. Giáo phụ Maximô chứng minh cho thấy con người t́m thấy sự hiệp nhất và sự toàn vẹn của nó không phải trong chính ḿnh mà trong việc thắng vượt và ra khỏi chính ḿnh. Nơi Đức Kitô cũng thế, khi ra khỏi chính ḿnh, con người t́m thấy chính ḿnh nơi Thiên Chúa, trong Con của Thiên Chúa. Không cần phải làm cho con người què quặt đi để giải thích sự Nhập Thể; chỉ cần hiểu rằng cái năng động của hữu thể con người chỉ hiện thực khi ra khỏi chính ḿnh; chỉ trong Thiên Chúa chúng ta mới t́m thấy chính ḿnh, t́m thấy sự toàn vẹn đầy đủ của ḿnh. Như thế không phải con người đóng kín trong chính ḿnh là con người toàn vẹn, mà là con người rộng mở chính ḿnh, ra khỏi chính ḿnh, trở thành toàn vẹn và t́m thấy chính ḿnh nơi Con Thiên Chúa, t́m thấy nhân tính đích thật của ḿnh. Đối với thánh Maximô, cái nh́n này không một lư luận triết học, ngài nh́n thấy nó thể hiện cách nơi đời sống cụ thể của Đức Giêsu, nhất là trong thảm cảnh vườn Giệtsimani. Trong thảm cảnh hấp hối của Đức Giêsu, hấp hối của cái chết, của sự đối chọi giữa ư chí con người không muốn chết và ư chí của Thiên Chúa tự hiến cho cái chết, trong thảm cảnh này hiện thực thảm cảnh nhân loại, thảm cảnh ơn cứu độ của chúng ta. Thánh Maximô nói với chúng ta và chúng ta biết rằng như thế là sự thật: Adam (là chính chúng ta) nghĩ rằng tiếng ”không” là chóp đỉnh của tự do. Chỉ những ai nói ”không” mới thực sự tự do; và để thực hiện sự tư do của ḿnh con người phải nói ”không” với Thiên Chúa. Chỉ như thế con người mới là chính ḿnh và đạt chóp đỉnh của tự do. Khuynh hướng này nhân tính của Đức Kitô cũng mang trong chính nó, nhưng đă vượt thắng nó, v́ Đức Giêsu thấy rằng chóp đỉnh của tự do là tiếng ”vâng”, là sự phù hợp với ư muốn của Thiên Chúa. Chỉ trong tiếng ”vâng” con người mới thực sự trở thành chính ḿnh. Chỉ trong sự rộng mở của tiếng ”vâng”, trong sự hiệp nhất ư muốn của ḿnh với ư muốn của Thiên Chúa, con người mới trở thành rộng mở một cách vô biên, trở thành ”thiên linh”. Ađam đă muốn giống như Thiên Chúa, nghĩa là hoàn toàn tự do. Nhưng chỉ khi biết ra khỏi chính ḿnh và nói "có”, con người mới trờ thành tự do. Và đó là thảm cảnh của vườn Giệtsemani: không theo ư Con mà theo ư Cha. Khi di chuyển ư của con người vào trong ư của Thiên Chúa, th́ nảy sinh ra con người mới đích thật, và như thế chúng ta được cứu rỗi. Đó là nền tảng điều giáo phụ Maximô muốn nói trong vài ḍng. Chúng ta thấy ở đây toàn thể hiện hữu con người thật sự là một câu hỏi, và chúng ta t́m thấy tất cả vấn nạn của đời sống chúng ta. Thánh Maximô đă gặp nhiều khó khăn bên Phi châu khi bênh vực quan điểm về con người và Thiên Chúa của ḿnh. Sau đó, ngài được gọi về Roma. Năm 649 ngài tham dự tích cực tại Công Đồng Chung Laterano, do Đức Giáo Hoàng Martino I triệu tập nhằm bảo vệ hai ư chí nơi con người Đức Kitô, chống lại sắc lệnh của hoàng đế cấm thảo luận về vấn đề này. Đức Giáo Hoàng Martino I phải trả giá đắc cho sự can đảm của ngài. Tuy đau yếu ngài bị bắt và bị dẫn độ qua Constantinopoli rồi bị đưa ra ṭa và bị kết án tử h́nh, sau đó được đổi thành án lưu đày vĩnh viễn ở Crimê, và ngài qua đời ngày 16 tháng 9 năm 655 sau hai năm bị hạ nhục và khổ ải. Ít lâu sau vào năm 662 tới lượt giáo phụ Maximô. Giáo phụ cũng chống lại hoàng đế và lập đi lập lại: ”Không thể khẳng định nơi Chúa Kitô chỉ có một ư chí” (x. PG 91, cc.268-269). Cùng với hai môn đệ có cùng tên là Atanasio, Maximô bị xử án mặc dù đă qúa 80 tuổi. Ṭa án của hoàng đế kết án ngài rối đạo và bị cắt lưỡi và chặt cụt tay phải, là hai cơ phận hiện thực lời giảng dậy và các tác phẩm, mà giáo phụ dùng để chống lại giáo lư sai lầm về ư chí duy nhất của Chúa Kitô. Giáo phụ bị đầy sang Colchide trên Biển Đen, và qua đời tại đây v́ kiệt sức do những đau khổ kéo dài vào ngày 13 tháng 8 năm 662.
Khi nói về đời sống của thánh Maximô, chúng ta đă nói đến tác phẩm văn chương của ngài lúc bảo vệ sự chính thống của giáo lư. Đặc biệt, chúng ta đă qui chiếu về tác phẩm "Tranh luận với Pyrrus", nguyện thượng phụ Constantinopoli: "Tôi xin lỗi cho tôi và những người trước tôi: v́ không biết mà chúng ta đi đến những tư tưởng và những lư luận vô lư này; và tôi cầu nguyện để chúng ta t́m ra phương cách xoá bỏ những sự vô lư này hầu cứu lấy tâm thần của những người đă rơi vào sai lầm" (PG 91, c. 352). Có hơn chục tác phẩm quan trọng mà chúng ta có hôm nay, trong đó có tác phẩm Mistagoghía, là là một trong các bút tích có ư nghĩa nhất của thánh Maximô, tổng hợp hệ thống các tư tưởng thần học của ngài. Tư tưởng của thánh Maximô không chỉ là tư tưởng thần học duy lư, khép kín, nhưng luôn rộng mở cho thực tại cụ thể của thế giới và ơn cứu độ. Trong thần học của ngài, ngài đă phải chịu đau khổ, ngài không thể ẩn ḿnh trong những khẳng định hoàn toàn triết học lư thuyết; ngài phải t́m kiếm ư nghĩa đời sống khi tự hỏi: tôi là ai, thế giới là ǵ? Con người, được tạo dựng theo giống h́nh ảnh và giống Thiên Chúa. Thiên Chúa đă giao phó cho con người sứ mệnh hiệp nhất vũ trụ. Giống như Chúa Kitô đă hiệp nhất con người với chính Ngài, nơi con người Đấng Tạo Hóa đă hiệp nhất vũ trụ. Thánh Maximô minh chứng cho chúng ta thấy thế nào là sự hợp nhất vũ trụ trong sự hiệp thông của Đức Kitô và làm sao cũng đạt được như thế đối với thế giới đă được cứu chuộc. Một trong những thần học gia lớn nhất của thế kỷ XX là Urs von Balthasar đă qui chiếu về cái nh́n cứu độ quyền năng này. "Khi đề cao" khuôn mặt của thánh Maximô, ông định nghĩa tư tưởng của vị giáo phụ này là ”phụng vụ vũ trụ”. Ở trung tâm của "phụng vụ" huy hoàng này luôn là Chúa Giêsu Kitô, Đấng Cứu Độ duy nhất của thế giới. Sự hữu hiệu của hành động cứu rỗi của Ngài, Đấng đă hiệp nhất vĩnh viễn vũ trụ, được bảo đảm bởi sự kiện là Thiên Chúa trong tất cả Ngài cũng là người toàn vẹn, kể cả năng lực và ư chí con người.
Đời sống và tư tưởng của giáo phụ Maximô luôn luôn chiếu sáng bằng một ḷng can đảm phi thường trong việc làm chứng cho thực tại toàn vẹn của Đức Kitô, không giản lược cũng không đồng loă. V́ thế ngài chỉ cho chúng ta thấy ai thật sự là người, chúng ta phải sống làm sao để đáp lại ơn gọi của chúng ta. Chúng ta cũng phải sống kết hiệp với Thiên Chúa, để hiệp nhất với chính chúng ta và vũ trụ, bằng cách trao ban cho chính vũ trụ và nhân loại h́nh thể đúng đắn. Tiếng ”vâng” đại đồng của Chúa Kitô cũng cho chúng ta thấy rơ ràng việc làm sao gắn liền với tất cả các giá trị khác. Chúng ta nghĩ đến những giá trị mà ngày hôm nay phải được bảo vệ như sự khoan nhượng, tự do và đối thoại. Nhưng khoan nhượng mà không biết phân biệt thiện ác, th́ sẽ trở thành hỗn loạn và tự hủy. Cũng vậy: tự do mà không biết tôn trọng sự tự do của người khác và t́m ra chiều kích chung cho những tự do tôn trọng của chúng ta, th́ sẽ trở thành vô chính phủ và phá hủy quyền bính. Đối thoại mà không biết phải đối thoại cái ǵ, th́ chỉ là bép xép trống rỗng. Tất cả các giá trị này đều nền tảng và lớn lao, nhưng chỉ có thể là các giá trị đích thực, nếu có điểm quy chiếu kết hiệp và trao ban cho chúng tính chất đích thực. Điểm quy chiếu này là tổng hợp giữa Thiên Chúa và vũ trụ, là gương mặt của Chúa Kitô, nơi chúng ta học hiểu được sự thật về chính minh và v́ thế chúng ta học biết nơi đặt để mọi giá trị khác. Đây là điểm tới của giáo phụ Massimo đă chứng minh cho thấy. Như vậy, chung qui lại, Đức Kitô chỉ cho chúng ta rằng vũ trụ phải trở nên phụng vụ, vinh quang của Thiên Chúa và việc tôn thời là khởi đầu của sự biến đổi thật sự, của một thế giới thật sự mới. Chính v́ thế, Cha muốn kết luận với một đoạn văn nền tảng của những tác phẩm của thánh Maximô: "Chúng ta tôn thờ Con một duy nhất, với Cha và với Thánh Thần tự muôn đời và chính hiện nay luôn măi đến thiên thu vạn đại. Amen!" (Pg 91, c. 269).
Lm. Trần quốc Hưng chuyển ngữ.