H  Home page

CHIỀU KÍCH NHÂN HỌC TRONG THÔNG ĐIỆP SPE SALVI

Lm. Giuse Nguyễn Văn Am, SDB

Nhập đề

        Ai trong chúng ta mà không biết Hồng Y Joseph Ratzinger đã được mang những tước hiệu không mấy đẹp đẽ trước khi lên ngôi giáo hoàng. Truyền thông đã không ngần ngại gọi ngài là “đao phủ của các nhà thần học cấp tiến,” là đàn áp tư tưởng, là người không đối thoại. Và giới thần học dường như nhíu mày khi nghe tin ngài đắc cử Giáo hoàng. Không ít kẻ đã phản đối như trên đồi của Berkeley. Với họ, Kitô giáo hôm nay đã đi trở ngược lại thời trước Vatican II và biến mình thành một vật của quá khứ, không hợp thời cho xã hội nhân loại tiến bộ nữa.

Thế nhưng, khi vừa lên ngôi, ngài đã mang lại nhiều trực giác ngôn sứ phù hợp với Giáo hội trong thế giới ngày nay. Ngài đã tuyên bố rõ rằng mình, với tư cách là môn đệ Đức Kitô trong tư cách kế vị Phêrô, sẽ chẳng có một chương trình nào khác ngoài chương trình đã được đặt ra trong Đức Giêsu, là Thiên Chúa và và là Người, là Tặng Phẩm Duy Nhất Thiên Chúa muốn ban cho con người vì hạnh phúc viên mãn và toàn diện của con người, và cả con người hôm nay nữa (x. diễn từ nhận chức Giáo hoàng). Và rồi một trong những bữa điểm tâm sáng của ngài sau khi nhận chức lại là cuộc trò chuyện thân tình với thần học gia Hans Kung đã bị truất chức giáo sư thần học trong giới công giáo, và đã từng không ưa ngài, nếu không nói là hằn học với ngài. Ngài cũng chẳng ngại ngùng gì để nói chuyện với nhóm được mệnh danh là của Đức Giáo hoàng Piô X thuộc Giám mục Lefebvre. Rồi thế giới lại ngạc nhiên khi ngài bàn đến một vấn đề rất thời sự của con người là tình yêu mà trong đó, ngài dám bàn đến dưới cả góc cạnh nhân linh như một người có lý trí. Thông điệp đã để lại nhiều ấn tượng có tính ‘cách mạng’^[1]. Rồi trước những bạn trẻ trong ngày Giới trẻ thế giới, ngài cũng không ngần ngại hướng dẫn họ đến một đức tin có suy nghĩ. Riêng với những nhà lãnh đạo trong giới trí thức, ngài đã dám thẳng thắn trình bày tại đại học Regensburg về một đề tài lý trí và đức tin, lý trí và Thiên Chúa với một trích dẫn mà có lẽ không ai dám làm khi trưng dẫn những lời của một hoàng đế liên quan đến Hồi giáo. Và đang khi thế giới tưởng rằng một thông điệp thứ hai sẽ ra đời bàn về công bằng thì ngài lại xuất bản thông điệp về niềm hy vọng; và lại một lần nữa, ngài không ngần ngại đối thoại với những trào lưu mệnh danh là nhân bản của hôm nay, cũng từ góc cạnh của một con người có lý trí. Có lẽ khi con người đương thời muốn tôn vinh lý trí con người lên như thiên chúa, Thánh Thần đã ban cho Giáo hội và con người một tặng phẩm hợp thời để hướng dẫn lý trí ấy về đúng cội nguồn của mình, cội nguồn làm cho họ được tôn vinh mà không lấy đi bất kỳ cái thiện hảo nào của họ.

Thử đi tìm một Phương Pháp Luận trong Thông điệp

Vatican II trong Gaudium et Spes (GS) đã suy tư liên kết với những dấu chỉ thời đại^[2] mà không hề bỏ qua hay coi thường những đau khổ, âu lo, thao thức của xã hội con người, đúng hơn, của con người, vì không bao giờ có một xã hội chung chung, ở trên thế giới linh niệm rớt xuống.^[3] Thế nhưng, khi Giáo hội công giáo công bố cuốn Giáo lý của mình, mà Đức Hồng y Ratzinger là một trong những người biên soạn chủ chốt, với một cấu trúc theo kinh Tin kính, có những thần học gia phê bình rằng Hồng y này ưa chuộng phương pháp làm thần học từ bên trên, và như vậy không đem lại những giải đáp thích hợp cho con người ngày nay.^[4] Một số khác cho rằng đó là một thứ đức tin độc tài, áp đặt từ bên trên, huỷ đi lý trí và tự do của con người, không có lợi cho đối thoại tôn giáo.^[5] Tuy nhiên, có lẽ ta thấy rằng nhận xét trên mới chỉ đúng một phần. Ta có thể bắt gặp một điều gì sâu xa hơn nữa chăng?

Thật ra, trong chính cuốn Giáo lý ấy, chúng ta bắt gặp ở những lời xác quyết đầu tiên lại là về một con người có khả năng khát khao Thiên Chúa. Con người chỉ mãn nguyện khi đạt tới Chân lý và Sự thiện nhờ lý trí và tình yêu của mình.^[6] Chính GS đề cập đến một nhân vị với lý trí và tự do giữa những thực tại giới hạn của con người nơi xã hội, văn hoá, và tôn giáo, như đau khổ, sự chết và tội lỗi. Nếu Thiên Chúa có làm một kế hoạch nào cho con người thì kế hoạch đó gắn liền với lịch sử của những con người “như một cây sậy biết tư duy”, theo lối nói của Pascal. Thực tại đó không nổi lên sao được khi ta đọc thấy những lời sau đây: “Đối với tôi, cầu nguyện là một đà lực của tâm hồn, là một khoé nhìn đơn sơ ngước lên trời, là tiếng kêu nhận biết (tri ân) và yêu thương từ giữa lòng thử thách cũng như giữa niềm vui.” (số 1558).

Những nhận xét trên liệu không cho phép ta có thể nói được rằng phương pháp luận khởi từ những thực tại nhân linh mà Vatican II khơi mào đã được Đức Bênêđictô tiếp thu chuyển thành được nhập thể vào kinh nghiệm nhân linh của những người “ở đây và lúc này” hay sao? Những kinh nghiệm về tự do, đau khổ, sự chết, bất công được bày ra cách linh hoạt trước mắt độc giả qua ngòi bút của Đức Bênêđictô XVI. Ngài cũng muốn nhìn chúng như một người có lý trí, vì biết rõ địa vị cao cả vô ngần của con người. Ngài cho thấy để tự mình, con người bị những trạng huống giới hạn ấy đè bẹp như thế nào; nhưng với một con người khao khát yêu thương trong chân lý, chúng lại khai mở cho thông giao và hiệp thông như thế nào và càng hơn nữa cho một tín hữu đạt đến sự thống nhất giữa đức tin và lý trí. Đồng thời, Đức Giáo hoàng cũng đối thoại với các trào lưu tư tưởng của nhân loại bắt đầu từ những kinh nghiệm giới hạn ấy để đưa ra điều mà ngài gọi là “sự vô tri thông thái” (số 11), tức “ta biết rằng phải có một điều gì đó mà dù không biết, nhưng lại cảm thấy được thúc đẩy hướng về đó” (số 11). Theo một nghĩa nào đó, lối đường của triết thuyết Tôma được canh tân bằng những trực giác mới. Con người thoáng thấy một chân trời mới hơn những gì họ tiếp chạm và chịu đựng khi đi tìm lẽ sống nhân linh chân thật bởi lẽ nhân vị được dựng lên cho thông giao (x. Rahner, Hearer of the Lord; GS). Đặt những vấn đề tạo thành ý nghĩa đời sống nhân sinh quả là cách thức tiếp cận CHÂN LÝ mà Đức Bênêđictô dùng để đồng hành với con người trong thời hậu thời mới này. Thông điệp Deus caritas est khởi từ kinh nghiệm tình yêu, vừa mãnh liệt vừa sáng tươi trong chân lý, đối thoại với eros bị ngộp trong đống bùn của cái gọi là những cuộc dâm đãng dưới chiêu bài tôn giáo. Kinh nghiệm đó cũng phê phán thứ tình yêu quá thiêng liêng hoặc quá vật chất, như của René Descartes hay Sigmund Freud. Nó cũng chẳng đồng ý với chủ nghĩa duy ích: chỉ nghĩ đến mình mà thôi. Trước ý nghĩa chân thật của tình yêu, libido, tức cái cảm xúc “đến rồi đi” của bản năng hạ đẳng trở nên xấu hổ.

Chính vì phương pháp luận này, hiếm có thông điệp nào lại nêu rõ danh tánh những triết gia như Socrates, Aristote, Nietszche, Marx, Schophenhauer. Đức Giáo hoàng không ngại đối thoại với họ như một con người có lý trí khao khát chân lý. Thông điệp Spe salvi cho thấy niềm hy vọng thực sự của một con người có lý trí đủ để thấy những lỗ hổng không thể chấp nhận được của một Enerst Bloch, của Karl Marx. Con người lý trí không thể “sống, cử động, và hiện hữu” một cách vô nghĩa, một cách giả tạo, trống rỗng, nô lệ (x. số 5-7), tức không có Thiên Chúa (x. Cv 20). Hy vọng chân chính và Thiên Chúa luôn đi đôi với nhau. Chính vì thế, Đức Giáo hoàng viết:

“Tuy nhiên, ngay từ thuở sơ khai, cũng có những cuộc hoán cải trong giới quý tộc và trí thức, bởi vì chính họ cũng đang sống “không có niềm hy vọng, không có Thiên Chúa trong thế gian này”. Huyền thoại đã mất đi sự khả tín; tôn giáo của chính quyền La mã đã bị giản lược thành một lễ nghi đơn thuần, được cử hành chu đáo, nhưng từ nay chỉ còn là một thứ “tôn giáo chính trị”. Thuyết duy lý triết học đã đóng khung các thần linh vào trong phạm trù phi thực tại. Thần linh được nhìn dưới nhiều hình thức khác nhau trong các sức mạnh của vũ trụ, nhưng một Thiên Chúa mà người ta có thể hướng lòng cầu nguyện, thì không hiện hữu” (SS 5).

Tiếng rên xiết của kiếp người không vang lên tới hư vô, nhưng tới Đấng mà chỉ mình Ngài mới có thể nói “Ta Là” và nhờ đó, tiếng rên xiết có nghĩa. Rõ ràng, khi dám đặt những câu hỏi quan trọng làm cho cuộc sống thành nhân linh hơn mãi, thì ta nghiệm ra rằng mình có thể chạm đến vĩnh cửu.^[7]

Một Nhân học đúng đắn nhìn đau khổ trong hy vọng

Theo cách này, thông điệp Spe salvi đặt niềm hy vọng đối diện với bức màn đau khổ. Đau khổ như là tiếng nói chung của mọi người. Ai chưa một lần khổ, vỡ mộng hay ốm đau? Ai chưa một lần “rầu thúi ruột”; diễn đạt dân gian VN này minh chứng đau khổ đeo bám con người như hình với bóng.^[8] Tôn giáo mạc khải cũng không ru ngủ đâu, như Feuerbach đã từng nghĩ, vì nó xác quyết, “Mạnh khoẻ chăng là được tám mươi, mà phần lớn chỉ là đau khổ. Thấm thoát cuộc đời đã bay đi.” Bể khổ tràn lan đã khiến Đức Phật phải lao đao vất vả cũng là điều tràn ngập trên chính Đức Giêsu Kitô. Kinh nghiệm giới hạn mà triết hiện sinh lột trần không trừu tượng; thứ kinh nghiệm đó không có. Nó gắn liền với tôi, anh và mọi người, với những con người cụ thể như Josephine Bakhita, Vinh Sơn Liêm, v.v... Đau khổ có tha ai bao giờ? Thánh nhân ư? Theo thông điệp, các thánh bị đau khổ hơn bất kỳ một ai. Thánh Vinh Sơn Liêm cho thấy như mình đã chạm tới hoả ngục. Còn Josephine Bakhita bị bán như một đồ vật qua tới cả 8 ông chủ. Nguyễn văn Thuận bị cô đơn phủ ngập.

Thế nhưng khác với những người không có niềm hy vọng và sống trong bóng tối của hằn học và hận thù, họ chạm tới cõi vĩnh hằng, vì bể khổ sự dữ không phải là chung cục. Soren Kierkegaard cho biết kinh sợ (Angst) đưa đến bước nhảy vọt của niềm tin. Gabriel Marcel trực giác về một tình yêu bất tử khi chạm trán cái chết. Husserl luôn nói cho chúng ta sự vật được tri giác trong một chân trời rộng lớn hơn chính nó. Con người huyền nhiệm vượt xa giới hạn của con người khoa học, toán học, nói tóm, của vấn đề. Chúng ta không thường nói con người không được dựng nên hay sinh ra cho đau khổ là gì. Với cung giọng vừa kinh thánh nhưng cũng không kém triết học, Đức Bênêđictô nói “khởi đầu đã có Lời”, “khởi đầu đã có tình yêu”.

Không phải những yếu tố vũ trụ, các qui luật vật chất, điều khiển thế giới và con người một cách quyết định, nhưng chính Thiên Chúa cá vị mới là Đấng điều hành các vì sao, nghĩa là Đấng điều hành vũ trụ. Không phải những định luật vật chất và tiến hoá là thẩm quyền tối cao, nhưng là lý trí, ý chí, tình yêu – một ngôi vị. Nếu chúng ta biết Ngôi vị này và Ngôi vị này cũng biết chúng ta, thì thực sự quyền lực khắc nghiệt của các yếu tố vật chất không còn là thẩm quyền tối hậu nữa... Cuộc sống không chỉ là sản phẩm đơn giản của những định luật và quan hệ nhân quả của vật chất, nhưng, trong mọi sự và đồng thời, vượt trên mọi sự, là một ý muốn cá vị, một Thần Trí, tự mạc khải như là Tình Yêu, trong Đức Giêsu (SS 5).

Bản văn rõ ràng phê phán chủ thuyết tiến hoá và khoa học, dựa trên phẩm giá của con người, và mở ra lời xác quyết rằng Tình Yêu sẽ chinh phục thế giới.

Như trên đã nói Đức Bênêđictô không ngừng tra hỏi; trong cảnh vực hiện sinh này, con người quả thực tra hỏi miết. Trong Spe salvi, ta gặp không dưới 16 lần tra hỏi. Thông điệp Deus caritas est cũng thế. Bài thuyết trình của ngài tại đại học Regensburg âm vang câu hỏi về mối liên hệ giữa lý trí và đức tin. Còn bài thuyết định lẽ ra được đọc trước toàn đại học La Sapienza lại khích lệ sinh viên phải tra hỏi về chân lý như thế nào. Vậy, nếu ngạc nhiên là bước đầu của triết học theo Aristote thì nay được hiện thực bằng cách tra hỏi theo Đức Bênêđictô. Thao thức đã từng được các triết gia lớn như Descartes, Heidegger, Kant trong những vấn nạn cũng được tiếp nối nơi Đức Giáo hoàng này. Theo ngài, dám đặt câu hỏi về những gì quan trọng nhất của mình quả là một cách hiện hữu đi tìm ý nghĩa tối hậu cho mình.

Theo Pascal, đau khổ cho ta chạm đến vô biên.^[9] Nếu thế, đúng là nó mở ra một trang mới cho cuộc đời con người có lý trí: phẩm giá con người lớn hơn thực tại đau khổ. Đau khổ của con người biết suy nghĩ nói lên con người vĩ đại như thế nào; đau khổ đưa con người vươn xa hơn thời khắc hiện tại (SS 5; 12). Nhưng thời khắc hiện tại có nghĩa là gì đây theo thông điệp? Kinh nghiệm đau khổ cho thấy một điều gì đó trường tồn, một cơ sở mới vững bền hơn những của cải vật chất mà ta thường quan tâm (x. SS 8). Kinh nghiệm ấy “giả thiết phải có cuộc xuất hành ra khỏi ngục tù của cái tôi.” (SS 14) Ở đấy, “những yếu tố cốt thiết trong mầu nhiệm con người được tỏ lộ”^[10] Theo một nghĩa nào đó, “tri thức quan trọng nhất là tri thức về ngôi vị con người,” vì chúng ta luôn bị cám dỗ giới hạn và đóng khung căn tính chúng ta vào những điều thấy được mà thôi.^[11] Như thế, tin vào thời khắc hiện tại mà thôi cũng như đồng nghĩa với tin vào khoa học kỹ thuật, tin vào chính trị, tin vào vật chất. Lúc đó, chẳng sớm thì muộn, tiến bộ sẽ lộ hiện ra bộ mặt hàm hồ của mình vì chẳng để ý được sự thật là “con người không bao giờ có thể được cứu chuộc đơn thuần từ bên ngoài” (SS 25). Thế nên, khát vọng tìm kiếm chân lý, tức vượt qua những gì thấy được, khả giác, lại “bẩm sinh nơi con người. Họ muốn biết điều quanh họ là gì. Họ muốn chân lý. Theo nghĩa này, chúng ta thấy rằng chủ trương tự hỏi về chính mình là một thúc bách mà từ đó phát sinh các đại học,”^[12] chứ không ngược lại. Vậy, “rõ ràng là chỉ có điều gì đó vô hạn mới thỏa mãn con người, điều gì đó mãi mãi vượt xa những gì ta có thể đạt tới” (SS 30). “Bằng cách tra hỏi về chân lý, chúng ta trương rộng chân trời của lý tính chúng ta, chúng ta bắt đầu giải phóng lý trí khỏi những biên cương hạn hẹp cực độ vốn nhốt kín nó khi chúng ta coi chỉ điều gì có thể là đối tượng của thí nghiệm hay tính toán thì mới là thuộc lý.”^[13] Bởi lẽ “con người được tạo dựng nên cho một thực tại cao cả, cho chính Thiên Chúa, để được Thiên Chúa lấp đầy” (SS 33). Điều sâu xa nhất nơi con người là khát Thiên Chúa.

Vì thế, con người khoa học, homo faber, không là căn tính của con người (x. A. Einstein, bài viết về giáo dục, trong cuốn Giáo dục: vấn đề và giải đáp). Đúng hơn, họ dùng tất cả những thứ đó để nên người hơn, để hiện hữu nhân linh hơn. Bằng không, khoa học mất ý nghĩa, vì giáo dục không nhằm tạo nên những cỗ máy. Bởi thế, “Khoa học không quyết định con người là ai, họ từ đâu đến và họ sẽ đi đâu.”^[14] Con người luôn đứng xa hơn điều khoa học có thể nhìn và tri giác. Xác định như thế, ngài dám phê phán “niềm tin vào tiến bộ” mà Francis Bacon nêu lên trở thành sai lạc, ảo tưởng; nó đổi thành niềm tin vào hàm hồ, vào bóng tối. Với ông, niềm tin vào tiến bộ được tôn thần phong thánh sẽ đạt mức tột đỉnh ở Kant khi xác quyết chủ thuyết bất tri: con người không thể biết được gì ngoài lãnh vực khoa học. Từ đó “đức tin bị hất cẳng sang một bình diện khác – bình diện của những chuyện thuần tuý riêng tư và thuộc về một thế giới khác – và trở thành không thích đáng với thế giới này” (SS 17). Kế hoạch của thời đại tân tiến (cận đại) là đây. (x. SS 17) Họ nghĩ và sống như thể không có Thiên Chúa hay không dành một chỗ nào cho Ngài.

“Tuy nhiên, những đột phá lớn lao của kỹ thuật và khoa học vốn đã cải thiện trạng huống của con người cách đáng kể vẫn để những tìm tòi sâu nhất của con tâm hồn con người không được giải đáp, ... vì chỉ viễn cảnh vĩnh cửu mới mang đến giá trị chân chính cho những biến cố lịch sử, nhất là cho mầu nhiệm của sự mỏng dòn, đau khổ, và cái chết của con người.”^[15]

Chính vì thế điều quan trọng phải quan tâm là “minh giải, thiết định và đem ra thực hành những hướng dẫn quan trọng của luân lý trong xã hội, như vậy mới đảm bảo một sự kiên định xã hội-luân lý mà nếu không có chúng xã hội không thể hoàn thành những mục tiêu chính trị của mình” vì “con người không phải là một sản phẩm tiến hoá được biến đổi cách tồi tệ.”^[16]

Như thế, “tiến bộ chỉ là chân chính nếu nó phục vụ cho nhân vị và nếu nhân vị lớn lên: không chỉ về diện năng lực kỹ thuật, song cả trong ý thức luân lý của họ.” Đánh mất điều này, con người hôm nay khác nào đi vào tự tử. Khi chỉ tìm hưởng thụ, con người chẳng mấy chốc sẽ cảm thấy đầy ứ, chán chường. Vấn đề lịch sử hôm nay nằm trong sự bất quân bình giữa sự phát triển cực kỳ mau lẹ của năng lực kỹ thuật và sự giảm thiểu ý thức luân lý. Con người đang mở cửa cho khoa hữu thể học về sự chán chường (ontology of boredom) là lẽ đương nhiên. Khi không được đâm rễ nơi nền tảng duy nhất và bất khả lay chuyển của hữu thể, con người thấy mình làm mồi cho hư vô. Con người thấy mình không có gốc rễ. Trong ánh sáng này, đào luyện nhân vị, lương tâm là phương cách chân thật, là chìa khoá cho toàn vấn đề, vì ở đó con người mới biết sự thật về chính mình.^[17] Theo nghĩa này, “Làm người ngày một hơn, như đích tới của giáo dục, nhất thiết đòi hỏi hai chiều kích: biết làm và biết mình tức đào luyện tâm hồn. Hai điều này thực quan trọng, nhưng lại không được phép đảo lộn thứ tự. Điều trước, xã hội Âu Mỹ có nhiều đột phá. Nhưng nếu chỉ thế mà thôi, chúng ta bỗng thấy mình đối diện với chiến tranh và bệnh dịch AIDS. Chỉ nhờ đào luyện tâm hồn nhân vị có chỗ quy chiếu và học được cách dùng kỹ thuật đúng đắn.”^[18]

Hơn bất kỳ giáo hoàng nào khác, Đức Bênêđictô đến từ một trong những quốc gia tiến bộ nhất thế giới. Ngài nhìn thấy những tiến bộ khoa học nới rộng biên cương cho sự chết hoành hành như thế nào trong thời thế chiến. Ngài kinh nghiệm nhiều người bị tù đầy trong sự dư thừa kinh tế của Tây Đức sau thế chiến; ngài chứng kiến những sợi dây trói buộc mới do duy lý, duy vật hay ý thức hệ chính trị. Ngài thấy rõ nguyên tội, sự kiêu ngạo, đã mặc lấy một bộ mặt mới: triều đại của con người do chính trị mang lại. Khi niềm tin vào sự tiến bộ bị hổng chân ngay trong chính khoa học (kinh nghiệm về chiến tranh), con người đi tìm một chỗ dựa khác: chính trị. Họ tin rằng “lời phê bình về trời cao biến thành phê bình về trái đất, phê bình về thần học biến thành phê bình về chính trị. Tiến bộ tới thế giới tốt hơn không còn chỉ đến từ khoa học nhưng từ chính trị – từ một chính trị được quan niệm cách khoa học vốn nhìn nhận cấu trúc của lịch sử và xã hội và do đó chỉ ra con đường tới cách mạng, tới thay đổi mọi sự.”

Nhưng rồi cách mạng xong cũng chỉ mang lại vỡ mộng, và vỡ mộng khủng khiếp (Hồng quân Liên xô, chủ thuyết Đức Quốc Xã, Bức tường Berlin, Cách mạng Văn hoá Trung Quốc...). Phương thuốc sử dụng còn làm cho tình trạng thêm bi đát gấp bội,^[19] vì Marx chỉ “cho thấy phải lật đổ trật tự hiện có ra sao, nhưng không cho biết những chuyện sau đó phải tiến hành ra sao. Ông đơn giản cho rằng Giêrusalem mới sẽ được hiện thực với việc truất hữu giai cấp cai trị, với sự sụp đổ của quyền lực chính trị và xã hội hoá phương tiện sản xuất.” Nói tắt, ông nghĩ con người tất yếu được cứu độ bằng cơ cấu tổ chức đô thị trần thế. Ông nghĩ con người được cứu từ bên ngoài. Hay nói khác đi, con người tự cứu mình. Nhưng ông lầm to:

“Ông [Marx] đã quên con người vẫn luôn là con người ... ông quên rằng tự do của con người vẫn còn là tự do cho điều xấu. Ông tưởng rằng một khi kinh tế đã ổn định, mọi sự sẽ đâu vào đấy. Sai lầm thực sự của ông là chủ nghĩa duy vật: thực thế, con người không chỉ là sản phẩm của các điều kiện kinh tế, và không thể cứu chữa con người chỉ từ bên ngoài bằng cách tạo ra những điều kiện kinh tế thuận lợi” (SS 21).

Quả là một nhận định độc đáo, đáng chúng ta để ý. “Một thế giới mất tự do không bao giờ tốt đẹp được” (SS 30). Mọi ý thức hệ không để ý đến sự thật ấy chỉ mang đến những tệ hại khủng khiếp hơn nữa. Dưới một khía cạnh nào đó tổng thống Pháp Nicolas Sarkoky cũng đồng ý khi nói đến một thứ thuyết trần tục tích cực vốn bảo vệ tự do tư tưởng, tự do tin và không tin, không coi tôn giáo là một nguy hiểm, nhưng là một vật quý. Theo đó, “một quốc gia bỏ quên gia sản đạo đức, tinh thần và tôn giáo của lịch sử mình là phạm phải một tội ác chống lại văn hoá của mình, chống lại toàn bộ di sản, lịch sử, nghệ thuật và các truyền thống dân gian của mình vốn thấm nhập vào lối sống và nếp nghĩ một cách sâu xa”.

Tôi muốn trích dẫn một suy tư phản ánh tư tưởng của Đức Bênêđictô cách sâu sắc:

“Nếu tất cả chúng ta tìm kiếm hạnh phúc tại sao lại ít người hạnh phúc thật sự đến thế và ngay cả những người hạnh phúc chỉ hạnh phúc ngắn hạn thôi? Tôi tin rằng lý do chính yếu là, trong cuộc trèo lên đỉnh núi chúng ta đi sai, chúng ta quyết định trèo theo một hướng sai. Mạc khải nói: “Thiên Chúa là tình yêu” nhưng con người cố đảo ngược nói nằng “Tình yêu là Thiên Chúa”! (đó là điều mà triết gia Ludwig Feuerbach đã nói). Mạc khải nói: “Thiên Chúa là hạnh phúc”, nhưng con người lại đảo ngược trật tự nói rằng “hạnh phúc là Thiên Chúa”! Nhưng rồi điều gì xẩy ra. Trên trần chúng ta không biết hạnh phúc thuần khiết, cũng chẳng biết tình yêu tuyệt đối; chúng ta chỉ biết những mảnh vụn hạnh phúc mà thường chỉ là sự kích thích chóng qua đối với giác quan chúng ta. Do vậy khi nói “hạnh phúc là Thiên Chúa” chúng ta thần hoá kinh nghiệm nhỏ nhoi của mình; chúng ta gọi những công cuộc của đôi tay và khối óc chúng ta là “Thiên Chúa”. Chúng ta làm cho hạnh phúc thành một ngẫu tượng. Điều này giải thích tại sao người tìm kiếm Thiên Chúa luôn tìm thấy niềm vui, còn kẻ tìm vui thú lại không luôn luôn tìm thấy Thiên Chúa. Con người giản lược để tìm kiếm niềm vui theo số lượng: theo đuổi mãi những khoái lạc và cảm xúc mãnh liệt, hay thêm khoái lạc này đến khoái lạc khác – như người nghiện thuốc phiện cần những đô thuốc lớn hơn mãi để có được cùng mức khoái lạc.”

Cùng với Augustinô, Đức Bênêđictô xác tín nhân phẩm cao cả không ở trong ‘bản năng cơ bản’ như Freud và duy vật đề xướng, nhưng ở khao khát (ta dám nói ‘bản năng’) chân lý và sự thiện; dĩ nhiên con người được dựng nên có dục tính, được dựng nên là nam là nữ, nhưng dục tính ấy lại chỉ có ý nghĩa khi làm cho con người lớn lên, trở nên trưởng thành trong tình yêu, trong hiệp thông, trong liên đới, nói tắt, làm con người nên người hơn. Bằng không, dục tính mất hẳn ý nghĩa, thành vô luân, thành phi nhân. Vậy, cùng với cả dòng truyền thống tốt đẹp của con người, Đức Bênêđictô cho thấy bản năng sâu xa nhất là bản năng hướng tới chân thiện mỹ, tới tuyệt đối, tới đơn nhất, nói tắt, tới Thiên Chúa. Nó hướng tới sự hòa hợp chân lý và sự thiện.

Hiểu sâu xa quan điểm của Tôma Aquinas, Đức Bênêđictô chống lại một chủ nghĩa duy ý chí đã có từ thời Duns Scotus. Nó đề cao ý chí Thiên Chúa đến độ vẽ ra một Thiên Chúa phi lý, tuỳ hứng, không luật lệ. Thiên Chúa muốn thì mọi sự đều phải hiện thực kể cả tôn thờ ngẫu tượng!!! Như thế, “cưỡng bách tôn giáo” có chỗ đứng.^[20] Thế nhưng, Đức Bênêđictô cùng với các giáo phụ lật tẩy bộ mặt nham nhở của lập trường trên khi cho rằng Thiên Chúa có thể làm được mọi sự trừ nói dối. Thiên Chúa không phản lại lý trí mà ngài đã dựng nên để khao khát chân lý. Xin cho phép tôi trích vài điều quan trọng trong diễn từ tại Regensburg:

Đức tin và lý trí gặp nhau sâu xa đã xẩy ra ở đây. Cuộc gặp gỡ giữa sự soi sáng và tôn giáo. Từ trong chính cốt lõi của đức tin Kitô hữu và, đồng thời, từ cốt lõi của tư tưởng Hy lạp nay được nối kết với đức tin, Manuel II có thể nói: không hành động “với Logos” là trái với bản tính Thiên Chúa... Điều này (chủ thuyết duy ý chí, voluntas ordinata) nêu lên những lập trường vốn rõ ràng tiến tới những lập trường của Ibn Hazm và thậm chí có thể dẫn tới hình ảnh một Thiên Chúa thất thường ngay cả không bị buộc vào chân lý và sự thiện. Ibn Hazm đi quá xa khi nói rằng Thiên Chúa không bị buộc ngay cả vào lời ngài và không gì buộc ngài để mạc khải chân lý cho chúng ta. Nếu Thiên Chúa muốn, thậm chí chúng ta sẽ phải tôn thờ ngẫu tượng cơ mà... Bạo lực không tương hợp với bản tính Thiên Chúa và bản tính linh hồn. Ông nói: “Thiên Chúa không vui vì máu đổ – và không hành động hợp lý là trái với bản tính Thiên Chúa. Đức tin được sinh ra từ linh hồn, chứ không phải thân xác. Bất kỳ ai muốn dẫn kẻ khác đến đức tin cần khả năng nói tốt và lý luận thích đáng, không bạo lực và đe doạ... Để thuyết phục một linh hồn có lý trí, ta không cần một bàn tay mạnh, hay bất kỳ vũ khí nào, hay bất kỳ phương thế đe doạ một người với cái chết...”

Như thế, tin vào Thiên Chúa không chút biến con người thành phi nhân, bạo tàn, khát máu. Ngược lại mới đúng. Con người đích thực phải tin nhận có Thiên Chúa và sống như thể có Ngài. Chỉ nhờ Ngài mới có thể giải đáp cái kinh nghiệm kinh khủng của con người: cô đơn. “Nếu tôi không còn có thể nói chuyện với ai, nếu tôi không còn có thể kêu cầu đến bất cứ người nào, ... Thiên Chúa vẫn có thể giúp tôi” (SS 32). Chính Ngài làm cho tâm hồn con người rộng mở (x. SS 34). Nếu không có Thiên Chúa con người sẽ ẩn núp trong giả dối và “trở thành độc ác và vô nhân đạo” (SS 38).

Những lời này tôi nghĩ đủ để mệnh danh Đức Bênêđictô là vị giáo hoàng của sự hoà hợp giữa đức tin và lý trí mà tận căn Đức Gioan XXIII đã muốn khi khai mạc Vatican II.^[21] Nhận định này không ngoa chút nào khi ta lắng nghe những lời này cách chân thành: “Chính vì thế mà lý trí cần đến đức tin để hoàn toàn là chính mình: lý trí và đức tin cần đến nhau để hoàn thành bản chất và sứ mạng đích thực của mình” (SS 23). Lý trí không đức tin chỉ kiêu ngạo, đức tin không lý trí khác nào mê tín. Vì vậy, khi thời mới chỉ đặt niềm tin vào tiến bộ, ta thấy “mối đe dọa đối với con người và thế giới” dâng cao (SS 23). Một triều đại của con người sẽ không thoát khỏi sự thực: mọi sự sẽ kết tận tồi tệ, (x. SS 23) như chính Kant đã cho thấy. Sự bách chiến bách thắng của ý thức hệ “không sinh ra một thế giới lành mạnh, nhưng để lại đàng sau mình một sự tàn phá khủng khiếp” (SS 21).

Tuy nhiên, sự hoà hợp lý trí và đức tin trong cộng đoàn như thế lại làm chứng cho sự đóng góp có một không hai của Kitô giáo. Đức Giêsu Kitô có một địa vị khôn sánh, vì “nhờ Người, chúng ta được xác tín hơn về Thiên Chúa, một Thiên Chúa không phải như một ‘nguyên nhân đệ nhất’ xa xôi của thế giới” (SS 26; cũng x. 9; 10; 12). Tôn trọng lý trí cách đúng đắn cho phép ta đánh giá đúng Đức Giêsu cần thiết như thế nào để cho con người nên người hơn. (x. SS 30; 34; 36) Spe salvi diễn đạt chân lý này bằng cách nêu rõ niềm tin vào Đức Giêsu khiến các tín hữu thấy được một bản thể khác, vững bền hơn so với những gì họ đã từng gắn bó (x. SS 7-12). Về mặt này, chúng ta có thể thấy điều Pascal trực giác về sự khác biệt giữa Thượng đế của triết gia và Thiên Chúa của người Kitô hữu được tiếp nối và không hề làm suy giảm vai trò triết học.

 Tuy nhiên, cả lý trí lẫn đức tin đều tìm đến sự hoà hợp, sự thống nhất. Chúng chỉ an nghỉ nơi Đấng là nguồn cội mọi sự và cũng thưởng phạt mọi người (x. SS 44). Vũ trụ thống nhất bộc lộ một Đấng là Logos. Con người có lý trí đi tìm sự thống nhất đời sống mình, vốn là dấu hiệu rõ ràng của một người trưởng thành. Chất thể hay vật chất thì tổ hợp, còn ngôi vị là duy nhất. Chính vì thế mà cả Descartes lẫn Gassendi đều thiếu sót.^[22] Xác tín như thế, Đức Bênêđictô dám nói “Chân lý làm chúng ta nên tốt và sự thiện đều chân thật”. “Lý trí chỉ trở nên nhân bản nếu nó có khả năng chỉ đường cho ý chí và lý trí chỉ làm được điều này nếu nó biết vượt lên trên chính mình” (SS 23). Ở đây, không phải tư tưởng của thánh Tôma được lập lại với một ngôn ngữ mới hay sao? Mà để hòa hợp và đi đến thống nhất, đòi buộc phải có “một tiêu chuẩn đánh giá nội tại chung, tiêu chuẩn đó là nền tảng và mục đích của tự do. Nói cách đơn giản, “con người cần đến Thiên Chúa, nếu không, con người vẫn còn thiếu vắng niềm hy vọng” (SS 23). Vì vậy, “trong mọi lời nói việc làm, con người buộc phải trung thành theo đuổi điều gì họ biết là ngay chính và chính trực” (Sách giáo lý, số 1778). Để thống nhất đời sống, con người phải đặt nền cuộc sống mình trên nền tảng vững chắc của chân lý, trên những giá trị chân thật để đối diện được văn hoá đa nguyên và hoàn cảnh xã hội, chứ không phải trên những dễ dãi và ngay cả trên tiêu chuẩn lý trí và tự do dựa trên bạo lực và cách mạng của thời mới.^[23]

Nhận định trên về Đức Bênêđictô còn đúng hơn nữa khi ngài là vị giáo hoàng trong thời đại này dám mệnh danh Đức Giêsu là nhà Triết Gia và Mục Tử đúng thực. Theo Ratzinger, triết lý thời xưa không bàn nhiều đến các môn học như ngày nay, song đúng hơn, đến cách dạy nghệ thuật làm người cách chân chính. Cái “biết chính mình” của Socrates đưa ông tới một cái chết đáng tự hào. Còn Đức Giêsu chỉ cho con người biết con đường sự sống ngay cả ngang qua lũng âm u sự chết. (x. SS). Ngài nói cho ta “con người thật sự là ai và con người phải làm gì để thật sự là người. Ngài tỏ cho ta con đường này, và đường này là sự thật. Chính Ngài là đường và sự thật, và vì vậy Ngài cũng là sự sống mà tất cả chúng ta đang tìm kiếm. Ngài cũng chỉ cho ta con đường bên kia sự chết; chỉ người nào có thể làm thế mới là thầy dạy đích thực của đời sống.”

Trước thực tại này, Đức Bênêđictô dám khẳng quyết “không phải mọi thứ nhân bản thuyết đều bằng nhau”. Có những thứ nhân bản chỉ làm nghèo đi con người, vì sợ hãi nhìn nhận chân lý về chính mình. Có những thứ nhân bản thuyết chỉ tạo nên vong thân, gói ghém con người trong hận thù, trong ích kỷ, trong thoả mãn. Có những thứ nhân bản thuyết chỉ bằng lòng với homo faber, con người vấn đề hơn là homo sapiens, con người huyền nhiệm. Còn kinh nghiệm dạy ta rằng thinh lặng nhìn vào chính mình dễ làm chúng ta ngủ gật hơn là chạy nhảy, ba hoa hay ngay cả hoạt động. Tại sao? Vì những chủ thuyết đó không thể lưu ý đủ đến sự toàn diện của nhân vị. Chính sự toàn diện của nhân vị quả là thách đố then chốt của thiên niên kỷ thứ ba. Điều này một đàng “đòi buộc phải trân trọng và để ý đến tất cả các khía cạnh của con người, dù là vật chất, tình cảm, xã hội, chính trị, kinh tế, văn hoá và tôn giáo.” Đàng khác, nó đòi buộc con người không được đảo lộn bậc thang giá trị giữa chúng. Xét cho cùng, con người không sống vì đồ họ ăn, song sống vì được yêu mến. Sự đính kết trung thành với trật tự các giá trị mới giải phóng con người khỏi mọi hình thức thoả mãn tạo nên nô lệ trong tình yêu.^[24]
Nhờ chuẩn mực là sự toàn diện nhân vị này, con người phân định rõ thế nào là tình yêu và thế nào là cảm xúc ngắn hạn. “Cảm xúc đến rồi đi... nhưng tình yêu chạm đến Thiên Chúa”. Họ cũng chẳng mãn nguyện với cái hiện tại cụt ngủn mà chính trị đề xướng. Họ cũng chẳng thể hưởng mãi vật chất thặng dư và đồ ăn mà nếu chất đống lên sẽ chỉ mang lại một mùi hôi thối không thể chịu được hay làm mồi cho mối mọt mà thôi. “Một chính quyền mà chỉ lo ... thật không ra gì”. Con người chỉ có thể sống được nhờ khao khát chân lý tối hậu được ôm ấp cách tự do trong sự thiện, vì “cùng với nhu cầu yêu mến, sự khao khát chân lý là cố hữu trong chính bản tính của con người.”^[25]

Nhưng ý nghĩa đời sống dẫn tới sự thay đổi bên trong (x. SS 2; 3; 8). Cơ cấu, tổ chức bên ngoài cũng quan trọng, nhưng chỉ có những ai được tình yêu chạm đến mới mang lại sự mới mẻ thật sự cho thế giới mà thôi (x. SS 26). Mà sự biến đổi thật sự thế giới này cần đến là gì? Hẳn không phải là thứ lý trí khép kín của Descartes rồi, vì “‘cứu chuộc’ xuất hiện thực sự như việc tái lập hiệp nhất” (x. SS 14), còn tội là chia rẽ, ích kỷ (x. SS 15). Tựa đề “Phải chăng niềm hy vọng Kitô giáo mang tính cá nhân chủ nghĩa?” cho thấy rõ sự đối kháng giữa sự cứu độ của Kitô giáo và của ý thức hệ khác (x. SS 13). Với Ratzinger, con người không phải là một đơn tử khép kín và không có cửa sổ. Trái lại, niềm hy vọng chân chính khẳng định “sự sống thật mà chúng ta không ngừng hướng tới được gắn liền vào cuộc sống hiệp nhất với một “dân” và đối với mỗi người, sự sống ấy chỉ có thể được thực hiện trong cái “chúng ta” này. Vì vậy, sự sống thật này giả thiết phải có cuộc xuất hành ra khỏi ngục tù của cái “tôi”, bởi vì chỉ khi cái “tôi” mở ra với cái “chúng ta”, thì tầm nhìn của ta mới có thể vươn đến nguồn mạch của niềm vui, đến chính tình yêu, nghĩa là đến cùng Thiên Chúa” (SS 14). Đang khi đó, ý thức hệ duy vật biện chứng, chủ nghĩa tiêu thụ và chủ nghĩa khoa học được đặc trưng bằng ích kỷ và khép kín.

Trong ánh sáng của Đức Kitô là Đấng đã chết cho sự thật, cho tình yêu, kinh nghiệm giới hạn như khổ đau hay sự chết không đưa đến chủ nghĩa cá nhân (x. SS 33; 38; 39-40), vì “thước đo nhân tính được xác định chủ yếu trong tương quan với đau khổ và người đau khổ... Một xã hội không chấp nhận được những người đau khổ và không có khả năng chia sẻ cũng như mang lấy đau khổ của họ trong tâm hồn bằng sự đồng cảm, là một xã hội độc ác và vô nhân đạo” (SS 38). Nó không thả cương cho tuỳ tiện, hay phi lý mà Jean Paul Sartre đã chủ trương. Nó cũng không chết chìm trong thứ tôn giáo đạo đức riêng tư của Kierkegaard. Trái lại, đau khổ vẫn có thể khiến một người trở nên sự an ủi cho người khác (x. SS 39), trở nên trách nhiệm và cam kết (x. SS 5; 15). Chúng ta nghĩ đến những bà mẹ chấp nhận mệt nhọc để nên niềm an ủi cho đứa con ốm yếu, tật nguyền. Quả thực, tính xã hội và cộng đồng không phải là một cái gì thêm vào cho nhân vị lý trí song là chính cấu trúc cho mọi sinh hoạt của con người: tư duy, tình cảm, yêu mến, tự do. Đức Giáo hoàng giải thích, “con người được đặc trưng bởi tính tha thể (otherness) của mình. Là người, họ không bao giờ đóng kín nơi chính mình. Họ luôn là một người mang lấy tha thể tính, và từ cội rễ của mình, họ tương tác với những con người khác. Con người không phải là kết quả của may rủi suông, của những hoàn cảnh đồng qui, của tất định, của những phản ứng hóa học. Con người vui hưởng một sự tự do mà ... siêu việt bản tính của mình và là một dấu chỉ về mầu nhiệm của tính tha thể vốn cư ngụ ở trong họ.”

Ai trong chúng ta không kinh nghiệm điều này: chúng ta “nhận được gia sản cao quý từ hai nguồn: cuộc sống, được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác mà tại nguồn mạch tối hậu của nó chúng ta tìm thấy Thiên Chúa, đầy tình yêu và sự khôn ngoan; và sự dưỡng dục, vốn đặt chúng ta trong một văn hoá tới mức độ chúng ta có thể nói rằng mình là con cái của văn hoá, và như vậy của đức tin, hơn là của thiên nhiên. Từ đời sống nảy sinh sự tự do, vốn tỏ lộ cách đặc biệt trong giai đoạn này như trách nhiệm.”^[26] Đánh mất cấu trúc này con người làm mồi cho chủ nghĩa cá nhân, vốn đang trá hình dưới chủ trương toàn cầu hoá kinh tế. Rõ ràng, “triết học không bắt đầu lại từ số không với chủ thể tư duy trong cô lập, song đúng hơn nó đứng đối thoại với sự khôn ngoan có tính lịch sử.”

Khía cạnh cộng đồng này, từ thời cận đại (hay thời mới) đã không nhìn ra nơi Kitô giáo; nó nghĩ Kitô giáo quả là chủ nghĩa cá nhân đáng ghét.^[27] Nhận định của Marx-Lênin chỉ đúng ở một số trường hợp đặc thù chứ không ở chính bản chất của Kitô giáo; Nietzsche đã tôn dương ý chí quyền lực vốn là cha đẻ của Đức Quốc xã: Đức mến là sự hoàn thiện của lề luật đã bị chối từ. Còn Feuerbach cũng chỉ đúng cho một vài tâm hồn ủy mị và lừa dối chính mình, vì “cầu nguyện không có nghĩa là thoát ly khỏi lịch sử và rút vào trong góc hạnh phúc riêng tư. Cách cầu nguyện đúng đắn là một tiến trình thanh luyện nội tâm, giúp ta mở lòng với Thiên Chúa và nhờ đó cũng mở lòng ra với đồng loại.” (SS 33) Đức Bênêđictô nhận xét rằng “những trào lưu tổng quát của xã hội trong đó chúng ta sống và hình ảnh nó tạo ra về chính mình qua các phương tiện truyền thống, thực thi một tác động lớn lao trên việc đào luyện các thế hệ mới, cũng thường tốt đẹp và thường cả xấu xa nữa. Xã hội không phải là một khái niệm trừu tượng; xét cho chúng nó là chính chúng ta mà.”

Những bài học cho Giáo hội chúng ta hôm nay

Chúng ta không được để cho ngày học tập này qua đi mà không kín múc chút gì đó cho đời sống chúng ta. Tôi chỉ xin đề xướng cách vắn gọn ba điều và chúng cũng hợp với hướng đi của Hội Đồng Giám mục VN năm nay từ chiều kích nhân bản của thông điệp. Trước tiên, thông điệp sẽ ích lợi nếu chúng ta tự hỏi về ý nghĩa của giáo dục (cho chính mình cũng như người khác). Nếu hẳn thật giáo dục không chỉ nhằm đào tạo những người kiến thức nhưng là những người có văn hoá, cam kết truy tìm sự thật và sự thiện, thì suy nghĩ đúng về con người quả là quan trọng. Người sinh viên thần học cũng chỉ thật sự xứng danh đó khi chỉ có một lòng một trí tìm tòi chân lý. Chính vì sự cam kết này mà Giáo hội không bao giờ đứng ngoài vòng giáo dục, ngay cả trong một xã hội không dành cho mình một chỗ trong việc đó.

Theo ánh sáng đó, hữu vị hoá tiến trình đào luyện, hay còn gọi là đào luyện lương tâm trở thành đáng được quan tâm hàng đầu. Chúng ta đã quen sống “cha mẹ đặt đâu, con ngồi đó” hay “bề trên hoặc thầy đã bảo” (magister dixit). Thế nhưng chúng ta cũng kinh nghiệm rằng bao lâu những giá trị không được chúng ta tự do chấp nhận và làm thành của mình, bấy lâu mọi sự rơi xuống trên chúng ta y như “nước đổ lá khoai”. Nếu ngày nay ai ai cũng coi nhân phẩm là trung tâm, con người lãnh trách nhiệm xây dựng đời mình, thì sự hoà hợp giữa đức tin và lý trí đòi hỏi một tiến trình nội tâm hoá những giá trị chân chính. Giáo dục chỉ đạt được ý nghĩa khi những người thụ giáo thật sự là những tác nhân chân chính của việc đào luyện chính mình. Nếu những giá trị ấy vẫn còn bị cưỡng bức từ bên ngoài, chúng ta không thấy tương lai, cả cho giáo hội lẫn cho xã hội.

Mà đào luyện lương tâm đối với chúng ta hẳn đi liền với căn tính Kitô hữu được nhập thể như Rodnay Stark nói. “tin vào Tin mừng có nghĩa là thay đổi toàn bộ lối suy nghĩ và lối sống. Nó là sự biến đổi tận căn, tận căn đến nỗi họ không thể tiếp tục sống như những người chung quanh nữa.” Đó không phải là một cuộc lội ngược dòng hay sao? Chúng ta không thể vừa chấp nhận Đức Kitô vừa gắn bó với lối sống thù nghịch với thập giá. Các Kitô hữu sơ khai không như thế. Theo Tổng giám mục Chaput, “Các Kitô hữu sơ khai đặt cược đời mình vào niềm tin Thiên Chúa là Cha... chúng ta phục vụ đất nước cách tốt nhất bằng cách nhớ rằng chúng ta là những công dân của thiên quốc trước tiên.” Trong ánh sáng này, Đức Giáo hoàng nói: “Đào luyện một lương tâm chân thật, bởi vì nó được đặt nền trên chân lý, và ngay thẳng, bởi vì nó được quyết định theo đuổi những mệnh lệnh của nó, không chút đối nghịch, không chút phản bội và không thoả hiệp, ngày nay quả là một trách vụ tế nhị, khó khăn, song bất khả thế.”^[28]

Điều thứ hai liên quan đến việc sử dụng thời giờ rảnh rỗi. Tính toàn diện của con người không cho phép chúng ta coi thường giá trị của nghệ thuật, kịch nghệ, ca múa, giải trí, dã ngoại để hình thành một người tốt và quân bình. Nô lệ cho các trò chơi điện tử không phải là cách dùng thời giờ rảnh rỗi phù hợp với tính toàn diện của con người. Kinh nghiệm mách bảo cho chúng ta về những con người bất quân bình. Chúng ta cần làm sống lại những sinh hoạt nhóm trong những giờ rảnh rỗi để hình thành những con người hữu ích cho xã hội.

Điều thứ ba là nỗ lực hướng tới những thực tại đời sống. Trong giáo dục, lý thuyết mà thôi không đủ. Một chuyên viên về giáo dục nói cho chúng ta: “Đào luyện tâm trí và cõi lòng phải được đi kèm bằng khả năng thực tiễn và với những khả năng khác, một tinh thần sáng kiến, khả năng chân thành làm những hy sinh lớn nhỏ, một khuynh hướng hữu vị tới làm việc với một ý thức trách nhiệm, một ước muốn học những tài khéo và kỹ năng và cách thức để phục vụ người khác; nói chung, hoạt động sư phạm can dự đến một sự huấn luyện trong việc tiếp cận với tính thực tiễn của cuộc sống với một ý thức ngày một gia tăng về sự cộng tác nghiêm chỉnh.”^[29] Niềm hy vọng đặt chiếc neo của mình trong chính ngai toà Thiên Chúa. Nhờ đó, “thay vì sự dữ hoành hành nơi con người, thì ánh sáng bừng lên chiến thắng: khổ đau, tuy vẫn còn là khổ đau, nhưng bất chấp mọi sự, đã trở nên bài ca ngợi khen Chúa” (SS 37).

Kết luận

Chắc chắn cuộc sống vẫn trôi. Nơi đó có cả niềm vui lẫn nỗi buồn. Thế nhưng, tất cả đều nói lên rằng cuộc sống vẫn tuyệt vời, cuộc sống vẫn là một tặng phẩm. Lý trí mách bảo cho chúng ta đời đáng sống, không phải trước tiên bởi vì chúng ta xây dựng nó. Nhưng tiên vàn, Thiên Chúa đi vào tận chốn tăm tối nhất của nó, nếu ta có thể nói là ‘hoả ngục’, để luôn tỏ lộ rằng chính Ngài là ánh sáng, là sự sống và sự sống lại. Chính niềm khao khát Thiên Chúa nói cho chúng ta phẩm giá con người mang tính toàn diện. Nó luôn phải chống lại một thứ ích kỷ để đi tới những chân trời của hiệp thông giữa tôi-bạn.^[30] Niềm hy vọng không mang lại sự hiệp thông chắc chắn sẽ là một ảo vọng.   ª

   H  Home page